Haiku to pochodząca z Japonii krótka forma poetycka. Jej korzenie sięgają XVII wieku, kiedy to mistrzowie haiku, tacy jak: Matsuo Basho, Yosa Buson czy Kobayashi Issa, tworzyli swoje utwory.
Haiku to trzywersowy wiersz składający się z 17 sylab, podzielonych na pięć, siedem i pięć. Ta zwięzła forma pozwala autorowi uchwycić moment, wrażenie lub obraz, w sposób prosty, ale jednocześnie głęboki i pełen znaczenia.
W haiku często odnajdujemy motywy związane z naturą, porami roku, zwierzętami czy ludzkimi emocjami. Jest to poezja minimalistyczna, ale bogata w treść i symbolikę. Pokazuje,
że piękno i siła słowa mogą być zawarte nawet w najkrótszym wierszu. Mistrzowie poezji z okresu Edo (1603-1868) doskonale opanowali sztukę umieszczenia myśli i uczuć w zaledwie trzech wersach.
Wiersze Matsuo Basho, uważanego za mistrza tego gatunku, cechuje głęboka refleksja nad naturą, ludzkimi uczuciami i przemijaniem. Basho był również pionierem w tworzeniu haiku podróżniczych, w których opisuje swoje wędrówki po Japonii.
Innym ważnym twórcą haiku był Yosa Buson – malarz i poeta, który słynął z precyzyjnych obserwacji przyrody i subtelnych nawiązań do japońskiej sztuki i kultury. Jego wiersze, oddając esencję chwili i ulotności życia, są pełne delikatności i piękna.
Warto również wspomnieć o Kobayashi Issa, który zasłynął z humorystycznych i ironicznych haiku, często poruszających tematy codziennego życia i ludzkich słabości. Dużo w nich empatii i współczucia dla wszystkich istot żywych.
Dzięki tym wybitnym twórcom, krótka forma poetycka stała się popularna nie tylko w Japonii, a także a świecie, inspirując kolejne pokolenia poetów do poszukiwania piękna i prawdy w prostocie słów.
Mówi się, że Haiku jest „wierszem na jednym oddechu”, a jej sednem jest konkretny, choć jedynie naszkicowany, „niedomówiony” obraz.
Bashō twierdził: „haiku, które ujawnia 70–80% treści, jest dobre; jeśli ujawni 50–60% nigdy nas nie znuży”.
Dobre haiku są zatem otwarte na twórczy współudział odbiorcy, a niedookreślenie
pozwala czytelnikowi dopełnić obraz własną wyobraźnią.
Dla czytelnika zachodniego, przyzwyczajonego do bardziej rozbudowanych form poetyckich, haiku może wydawać się fragmentaryczne i niedokończone. Poetyka haiku, uważana na Zachodzie za niezmiernie prostą i przejrzystą stylistycznie, niemal aliteracką i graniczącą z banałem, okazuje się być jednak bardzo złożona, choć odległa od tradycyjnych form literackich znanych w Europie.
W wierszach Bashō i innych mistrzów haiku nie ma miejsca na głośne żarty czy szyderstwo, znajdziesz natomiast subtelny humor wynikający z uważnej obserwacji rzeczywistości i dystansu do siebie i świata.
Mistrzem żartobliwych haikowych kompozycji był Kobayashi Issa:
„Mój sąsiad szoruje rondle
żaby drzewne rechoczą
Co za duet”
„Szmer dzikich gęsi –
Czyżby plotkowały
Na mój temat?”
„Wieczór – szczyt Fuji
tuż obok mały tyłek
krzykliwej żaby”
Issa
Haiku często łączą uśmiech z powagą, smutek z delikatną ironią. Unikają natomiast erotyki.
W XVIII wieku pojawiła się forma satyrycznego „rewersu” haiku – czyli senryū. Ten rodzaj literatury popularnej polega na opisie relacji międzyludzkich, operuje czarnym humorem i kolokwializmami. Wiersze są prostsze stylistycznie niż haiku.
Senryū koncentrują się na ludzkich słabościach, rezygnują z elegancji i wyrafinowania. Humor w senryū opiera się na nieskomplikowanym, ironicznym podejściu. To zapis spostrzeżeń bezczelnych obserwatorów, którzy przyglądają się drobnym codziennym „scenkom z życia” z inteligencją, bystrością i przenikliwością.
Klasyczne haiku unika tematów zakazanych, tabu , nigdy nie przedstawia okrucieństwa, klęsk żywiołowych czy zabijania w dosłowny sposób (co najwyżej – metaforycznie). Senryū przeciwnie, jasno wypowiada się na tematy wrażliwe nie oszczędzając analfabetów, inwalidów, fanatyków, konkubin czy… wojowników, krytykując wszystko, co jest sztywne i nieelastyczne, eksplorując witalność, żywotność, seksualność, czy rozdźwięk między moralnością, a praktyką życiową. Wprowadza kpinę, czarny humor, kalambury oraz różnego rodzaju gry słowne, czasem przyjazny śmiech. Senryū pełne są potoczności i słów slangowych. Są anonimowe.
Autorami senryū są ludzie różnych profesji:
robotnicy, rzeźbiarze, karczmarze, sprzedawcy ryb, kucharze itp . Pośród nich znajdziemy też między innymi: mnicha zen, aktora kabuki czy grafika ukiyo-e. Zdarzało się, że senryū pisywali samuraje . Senryū tworzyło bardzo niewiele kobiet – taka rozrywka uchodziła za nieelegancką i niewyrafinowaną.
„Kłótnia samurajów
nie skończy się nim nie przybędzie
dwóch wdów”
„Zamknij drzwi
zanim pójdziesz spać – mówi złodziej
wychodząc do pracy”
Można uznać, że Haiku jest wyrazem metafizycznej głębi, która nie tylko czerpie z buddyzmu zen, ale jest rodzajem koanu odzwierciedlającego osobiste, czysto intuicyjne doświadczenie. To zapis satori – momentu wewnętrznego błysku, raczej „małej iluminacji” niż wielkiego oświecenia.
To doświadczenie, którego nie da się w pełni opisać słowami.
Oczywiście kontekst gry i humoru są istotne w haiku, ale nie traktowane jako słowna zabawa. Krótko mówiąc Haiku jest lekkie (karumi) i poważne jednocześnie, pozwala na natychmiastową wizualizację tekstu.
Poezja Haiku jest świadectwem duchowego przeżycia uchwyconego intuicyjnie, rejestrującym konkretny fragment rzeczywistości, niedokończony obraz .
„Pokraczna wrona –
piękna na pierwszym śniegu
w zimowy ranek!”
Bashō
„Z wieczornym powiewem
Woda opływa
Nogi czapli”
Bashō
„Letnie trawy,
Wszystko co zostaje
Z marzeń żołnierzy”
Bashō
„Światło księżyca
i daremne wołanie
ślepego chłopca „
Issa
„Cudowna pełnia!
Nic sobie z niej nie robi
pan strach na wróble”
Issa
W Polsce Haiku rozwija się od lat. Inspirowali się nim już poeci Młodej Polski , Dwudziestolecia Międzywojennego i poeci powojenni. Współcześnie, Jan Szczepański i Krzysztof Kokot, tworzą wiersze pełne refleksji nad życiem i naturą zachowując prostotę formy i delikatność treści. Znana poetka haiku -Anna Adamowicz, porusza tematykę kobiecą i relacje międzyludzkie. Jej wiersze pełne są emocji i introspekcji. Polska scena haiku jest bogata i różnorodna, a twórcy ciągle poszukują nowych form wyrazu i inspiracji. Organizowane są też konkursy, co przyczynia się do uznania twórców i ich prac, zarówno w kraju, jak i za granicą.
” Przez zielony las
ścieżka prowadzi mnie tam
gdzie cisza panuje”
Anna Adamowicz
” Przez ciemny las szum
wiatru, szelest liści, cisza –
nagle śpiew ptaka”
Krzysztof Kokot
” Przez pola biegnę
Wiatr w trawach szumi cicho
Słoneczny dzień jest”
Jan Szczepański
Percepcję haiku należy rozumieć szerzej w kategoriach estetyki (i etyki) literatury europejskiej.
Wprowadzenie sztucznego ograniczenia sylabicznego w haiku na obcym gruncie , wydaje się, nie wnosi dużej wartości estetycznej.
Układ 5 + 7 + 5 sylab jest oczywiście możliwy w polszczyźnie, ale nie ma uzasadnienia w polskiej rytmice i wersyfikacji.
Oczywiście humor w haiku to co innego niż komizm w sztuce Zachodu. Do jego zrozumienia niezbędna jest znajomość wielu japońskich tekstów, a także odmiennej wschodniej postawy w doświadczaniu świata.
Haiku odległe jest od znanych nam krótkich form poetyckich takich jak: fraszka, epigramat, sentencja czy aforyzm. Występuje w nim zdanie będące jakby mocniejszym akordem, ale nie jest to dowcipna czy filozoficzna puenta do jakiej przywykliśmy.
Przerwa-Tetmajer, Rydel, Pawlikowska-Jasnorzewska, Stern, Staff, Leśmian, Iwaszkiewicz, Przyboś, Miłosz, Białoszewski, Kozioł, Grochowiak – w twórczości tych poetów znajdziecie Haiku.
wszystkie posty w tym blogu są wartościowe i ciekawe
dziękuję