W 1994 roku Japończycy świętowali wybór kolejnego, po Yasunari Kawabata, laureata literackiej Nagrody Nobla. Został nim Kenzaburo Oe.
Urodzony 31 stycznia 1935 roku na wyspie Shikoku Oe, dorastał w czasach wielkich przemian społecznych i politycznych, które miały znaczący wpływ na jego twórczość. W swych dziełach podejmuje tematykę związaną z tożsamością, traumą oraz relacjami międzyludzkimi, co czyni je uniwersalnymi i ponadczasowymi.
Oe rozpoczął swoją literacką karierę w latach 50. XX wieku. Studiował wówczas literaturę francuską na Uniwersytecie Tokijskim. Jego fascynacja literaturą europejską, zwłaszcza twórczością Jeana-Paula Sartre’a, wpłynęła na jego własny styl pisarski, który łączy elementy egzystencjalizmu z głęboko zakorzenionymi tradycjami japońskimi. Debiutancka powieść Oe, „Zerwać pąki, zabić dzieci” (1958) zapowiadała jego talent do poruszania trudnych tematów w sposób bezkompromisowy i emocjonalnie angażujący.
Jednym z najważniejszych momentów w życiu Oe było przyjście na świat jego syna Hikariego w 1963 roku, który urodził się z poważną wadą mózgu. Tematowi temu poświęcił powieść „Sprawa osobista” (1964) w której w niezwykle poruszający sposób opisał zmagania młodego ojca z narodzinami niepełnosprawnego dziecka. Książka ta, będąca częściowo autobiografią, ukazuje wewnętrzny konflikt bohatera, który musi pogodzić się z nową rzeczywistością i odnaleźć sens w sytuacji, która wydaje się beznadziejna. Ukazuje nie tylko osobistą walkę pisarza, ale także szersze problemy społeczne dotyczące akceptacji i odpowiedzialności. Innym ważnym dziełem jest „Milczenie” (1967), powieść, która porusza temat tej formy oporu wobec opresji. Ōe przedstawia historię młodego człowieka, który staje przed wyborem między lojalnością wobec rodziny, a walką o swoje przekonania. Powieść ta, pełna symboliki i głębokich przemyśleń, jest doskonałym przykładem umiejętności Ōe w tworzeniu wielowymiarowych postaci i skomplikowanych fabuł.
Twórczość Kenzaburō Ōe jest nie tylko literackim świadectwem jego czasów, ale także uniwersalnym przesłaniem o sile ludzkiego ducha i poszukiwaniu sensu w świecie pełnym chaosu. Książki Ōe, choć osadzone w specyficznym kontekście kulturowym, przemawiają do czytelników na całym świecie, oferując im możliwość refleksji nad własnym życiem i wartościami.
Twórczość zakorzeniona w kontekście historycznym i kulturowym Japonii odnosi się do traumy po II wojnie światowej oraz do dylematów moralnych związanych z nowoczesnością i tradycją. Oe nie bał się krytykować japońskiego społeczeństwa, co czynił z niezwykłą przenikliwością i odwagą. Jego literatura jest nie tylko świadectwem czasów, ale także uniwersalnym przesłaniem o ludzkiej kondycji.
Dzięki wyjątkowej zdolności do łączenia osobistych doświadczeń z szerokimi problemami społecznymi, Kenzaburo Oe pozostaje jednym z najważniejszych głosów literackich naszych czasów. Jego dzieła nadal inspirują i prowokują do refleksji, a jego wpływ na literaturę światową jest niezaprzeczalny. Kenzaburo Oe jest postacią, która wywołuje różnorodne reakcje w kontekście jego stosunku do cesarza Japonii.
Oe, dorastał w czasach, gdy kult cesarza był integralną częścią japońskiego życia. Jednakże, po zakończeniu II wojny światowej i demilitaryzacji Japonii, zaczął kwestionować tradycyjne wartości, które były mu wpajane w młodości. W swoich esejach i powieściach kwestionował bezkrytyczne uwielbienie dla cesarza, które uważał za element prowadzący do nacjonalizmu i militarystycznych zapędów Japonii przed i w trakcie wojny.
Jednym z najbardziej znanych przykładów jego krytycznego podejścia jest esej „Japonia, wojna i ja”, w którym Oe analizuje wpływ cesarskiego systemu na społeczeństwo japońskie. Podkreśla w nim, że mitologizacja cesarza jako boskiego przywódcy była jednym z czynników, które doprowadziły do tragedii wojennej. Oe argumentuje, że Japonia powinna dążyć do bardziej demokratycznego i świeckiego społeczeństwa, w którym cesarz pełni jedynie rolę symboliczną.
Pomimo krytyki, nie odrzuca całkowicie instytucji cesarza. W jego pracach można dostrzec szacunek dla tradycji i historii, jednak zawsze podkreśla potrzebę ich reinterpretacji.
Podczas odbierania Nagrody Nobla, Oe sam się porównał do swojego poprzednika Kawabaty wiedząc, że zapewne wszyscy go jeszcze pamiętają. Kawabata wystąpił odbierając swą nagrodę ubrany w tradycyjne kimono, Oe miał na sobie garnitur. Kawabata poświęcił przemowę subtelności japońskiej duszy, Oe cytował literaturę francuską, a najbardziej znaczącym punktem okazał się jednak tytuł przemowy. Kawabata nazwał swoją ” Ja z pięknej Japonii” zaś Oe użył sformułowania „Ja z niejasnej Japonii” co wydaje się formą dialogu z nieżyjącym już Noblistą i chęcią odcięcia się od niego grubą kreską.
Komisja Noblowska przyznała Oe nagrodę za:
„siłę i poezję w tworzeniu wyimaginowanego świata, w którym życie i mit składają się na poruszający obraz sytuacji człowieka we współczesnym świecie”.
Dziś, Kenzaburō Ōe pozostaje symbolem literackiej odwagi i intelektualnej niezależności. Jego twórczość, choć głęboko osadzona w japońskim kontekście, niesie przesłanie uniwersalne, które przemawia do ludzi niezależnie od ich pochodzenia. Jego dziedzictwo to nie tylko bogaty dorobek literacki, ale przede wszystkim inspiracja do poszukiwania prawdy i piękna w świecie pełnym sprzeczności.
Poniżej znajduje się lista najbardziej znanych dzieł pisarza :
„Sprawa osobista” (個人的な体験, Kojinteki na taiken): Powieść opowiadająca o ojcu, który musi zmierzyć się z narodzinami dziecka z niepełnosprawnością intelektualną.
„Futbol ery Man’en” (万延元年のフットボール, Man’en gannen no futbol): Powieść, w której autor eksploruje tematy tożsamości, historii i współczesności Japonii, wykorzystując motyw futbolu.
„Zerwać pąki, zabić dzieci” (芽むしり仔撃ち, Mume shiri ko uchi): Powieść, w której narrator, chory umysłowo mężczyzna, opowiada historię swojej rodziny i wydarzeń w wiosce.
„Zapiski z Hiroszimy” (ヒロシマノート, Hiroshima nōto): Długi esej, w którym Oe opisuje spotkania z ofiarami bomby atomowej i ich historie.
„Ucieczka, powrót do domu” (逃げまわる、回帰する, Nige mawaru, kaiki suru): Powieść, w której główny bohater, Kogito Choko, powraca do rodzinnej wioski i konfrontuje się z własną przeszłością.
„Hojność umarłych” (死者の奢り, Shisha no ogori): Opowiadanie, które porusza tematykę śmierci, żałoby i przemijania.
„Zdobycz” (獲物, Emono): Opowiadanie, które zdobyło Nagrodę im. Akutagawy.
Oe jest również autorem wielu innych powieści, opowiadań, esejów i utworów dramatycznych. Jego twórczość jest ceniona za głębię refleksji, bogaty język i odwagę w podejmowaniu trudnych tematów. Kenzaburo Oe zmarł 3 marca 2023 Tokio, Japonia.