Japońskie łucznictwo – mistyczna sztuka celności
Japońskie łucznictwo, znane również jako Kyudo, to dawna sztuka, która od wieków fascynuje zarówno miejscowych, jak i ludzi z całego świata. Jest to nie tylko sport, ale również duchowe doświadczenie, które uczy nas skupienia, spokoju i harmonii.
W historii Japonii łucznictwo miało ogromne znaczenie militarne. Odwaga, celność i umiejętność posługiwania się łukiem były niezbędne w walce. Jednocześnie, sztuka ta była hołdem dla natury oraz drogą do samodoskonalenia.
Tradycje łucznicze w Japonii sięgają epoki Heian (VIII-IX wiek), kiedy użytkowanie łuków stało się popularne. Od tamtej pory, główne zasady pozostały niezmienne. Kyudo to przede wszystkim sztuka doskonalenia umysłu i ciała przez trening z łukiem. Jest to również ceremonialny akt, który pomaga w osiągnięciu wewnętrznego spokoju.
W japońskim łucznictwie, nie chodzi tylko o trafienie w cel, ale również o drogę do tego celu. Każdy ruch, każdy wdech i wydech mają znaczenie. Łucznik musi być w pełni obecny tu i teraz, oddając strzał z pełnym skupieniem. Mistycznym aspektem jest oddanie strzału w pełnej harmonii ciała i umysłu.
Wsparcie, jakie otrzymuje osoba praktykująca Kyudo jest niezwykle ważne. Nauczyciel, nazywany sensei, odgrywa kluczową rolę w prowadzeniu przez proces nauki łucznictwa. To właśnie on pomaga uczniowi w osiągnięciu duchowego rozwoju, a także w doskonaleniu techniki i precyzji strzału.
W filozofii kyūdō można zauważyć elementy zarówno shintō, jak i buddyzmu zen. Łuk był tradycyjnie używany w obrzędach i uroczystościach shintō. W każdym kyūdōjō wyznaczone jest główne miejsce , zwane kamiza lub jōza. Również ceremoniał strzelania i ubiór zaczerpnięto z shintō. Z kolei myśl zen stała się podstawą duchowego treningu samurajów w okresie Kamakura.
Kyūdō wyraża się to na trzech poziomach trafiania w cel: tōteki (strzała uderza w tarczę), kanteki (strzała przebija tarczę) i zaiteki (strzała tkwi w tarczy). Pierwszy z nich, to stawianie wyłącznie na celność. Na drugim poziomie nie polega się wyłącznie na zręczności. Do perfekcji ruchów ciała, dochodzi dbałość o postawę duchową i kontrolę oddechu. Na poziomie zaiteki, to połączenie trzech sfer: umysłu, ciała i łuku. Dla łucznika, jest to ważniejsze, niż samo trafienie do celu. Współczesne kyūdō stawia sobie trzy zadania : Shin (jap. 真 Prawda), Zen (jap. 善 Dobro), Bi (jap. 美 Piękno). Odsyłam tu do książki – „Zen w sztuce łucznictwa” – wydanej w 1948 roku.
Zaczniemy od stroju.
Tradycyjny strój treningowy składa się z keikogi – bluzy , hakamy – spodni , pasa obi oraz skarpet tabi. Dodatkowo, częścią kobiecego stroju jest muneate, osłona piersi. Również hakama kobiet różni się nieco od hakamy mężczyzn. Innym typem stroju, wymaganym m.in. na egzaminach na wyższe stopnie, jest kimono
Łuk (Yumi)
Yumi (japoński łuk) jest wyjątkowo długi (tradycyjna długość to 2,21 m), przewyższając wzrost łucznika (kyūdōjin lub kyūdōka). Dwie trzecie długości jest ponad uchwytem, a jedna trzecia − poniżej. Łuki o podobnej długości pojawiły się już w III w. p.n.e., a wizerunki ich asymetrycznych kształtów znane były już w okresie Yayoi. Najstarszy znaleziony łuk odkryto w Narze, datowany jest na V wiek n.e. Przyczyna, dla której japońskie łuki przybrały charakterystyczny kształt nie jest w pełni jasna. Pod koniec X wieku zaczęto konstruować łuki dwuelementowe, z bambusa i drewna. Potem pojawiły się trzyelementowe, aż w XIV lub XV wieku zaczęto konstruować łuki wykonane z drewna, otoczonego czterema bambusowymi listewkami. Od połowy XVI wieku metody wykonywania bambusowych łuków właściwie się nie zmieniły.
Strzały (ya)
Podobnie jak łuki, strzały (ya) również są dłuższe niż w zachodnim łucznictwie, sięgają ponad metr długości. Drzewce (zwane no) tradycyjnie są bambusowe, z lotkami (hane) z piór orła lub jastrzębia. Strzały wykonywane są także z innych materiałów, jak aluminium czy włókno węglowe. Lotki (hane) natomiast wytwarzane są również z piór indyków lub łabędzi. W przypadku orłów i jastrzębi, korzysta się z zewnętrznych piór z ogona, łabędzie i indycze pióra bierze się wyłącznie ze skrzydeł. Zazwyczaj łucznik przystępuje do strzelania z parą strzał, zwanych haya i otoya. Wystrzelona haya obraca się zgodnie z ruchem wskazówek zegara, podczas gdy otoya obraca się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara – jest to spowodowane użyciem lotek z różnych stron ciała ptaka, odpowiednio skręconych w lewo i prawo. Pierwsza wystrzeliwana jest haya, po niej otoya. Historyczne groty (yajiri) miewały różne kształty. Współczesne (zwane yanone) występują w dwóch głównych wariantach – do strzelania do mato – „tarcza” i do makiwary – „snop słomy”.
Rękawica (yugake)
Łucznicy zakładają na prawą rękę rękawicę zwaną yugake. Około VII wieku, pod chińskim wpływem, zmienił się styl strzelania- do naciągania cięciwy zaczęto używać kciuka. Używane w innych kulturach zekiery w Japonii przybrały postać początkowo opaski ze skóry, która z czasem przekształciła się w pełną rękawicę. Wczesne rękawice dawały możliwość swobodnego posługiwania się mieczem, jednak wraz z popularyzacją strzelania do tarczy, rękawice uległy dalszym przekształceniom, ułatwiającym obsługę łuku. Yugake zazwyczaj produkuje się ze skóry jelenia. Kciuk rękawicy ma bruzdę, której używa się do naciągania cięciwy (tsuru). Funkcjonują trzy główne rodzaje rękawic: trójpalczaste (mitsugake), czteropalczaste (yotsugake) i pięciopalczaste (morogake) – Ogasawara-ryū używa wyłącznie morogake, Heki-ryū preferuje mitsugake, zaś rękawice yotsugake pojawiły się na potrzeby turniejów w Sanjūsangen-dō[].
Mato (tarcze)
Mato wykonane są z drewnianego bębna z naklejonym papierem. Rozmiary mato są różne, ale większość mato mierzy zwykle 36 cm (lub 12 sun (jednostka miary)) średnicy – to wymiar na dystans kinteki. Dla enteki stosuje się mato półtorametrowe, najmniejsze natomiast mają średnicę 9 centymetrów. Niskie położenie jest rezultatem strzelania podczas bitew, gdzie pierwsze szeregi łuczników klęczały, trzeba było celować niżej, by ich trafić. Stosowane są dwa typy wzorów na mato: kasumi-mato (koncentryczne kręgi), oraz hoshi-mato (jedno koło w środku).
Samo ćwiczenie strzelania oznacza przejście przez osiem faz, noszących nazwę hassetsu. Dwie odmiany hassetsu to wywodzące się z łucznictwa pieszego bushakei, oraz pochodzące od łucznictwa konnego, a także ceremonialnej szkoły Ogasawara, reishakei.
Kolejne kroki hassetsu to:
ashibumi – ustawienie stóp. Jest to stawianie fundamentu pozycji strzeleckiej. Stopy rozstawione są na długość strzały, zwaną yazuka, linia wyznaczona przez duże palce stóp powinna kierować się na środek tarczy. Zarówno zbyt szerokie, jak i zbyt wąskie rozstawienie stop, oraz nieprawidłowy kąt między nimi, (docelowo 60 stopni) wpływa na stabilność i zachowanie się strzały;
dōzukuri – poprawienie pozycji. Łucznik ustawia się zgodnie z zasadą trzech poziomów – linie barków, bioder i stóp powinny być równoległe. Kark i plecy są wyprostowane, łuk opiera się na lewym kolanie. Strzała haya założona jest na cięciwie, otoya trzymana jest pod nią. Prawa dłoń spoczywa na biodrze;
yugamae – przygotowanie łuku. Tu możliwe są dwie wariacje, shamen-no kamae z łukiem ustawionym przed sobą i shomen-no kamae, z łukiem po lewej stronie. Yugamae złożone z trzech ruchów
torikake – osadzenie rękawicy na cięciwie,
tenouchi – założenie uchwytu na łuk,
monomi – spojrzenie na cel,
uchiokoshi – podniesienie łuku. Łucznik podnosi łuk nad głowę (przed sobą lub z lewej strony, w zależności od stylu). Strzała utrzymywana jest równolegle do podłoża. Ruch kończy się w momencie, gdy ręce będą ułożone mniej więcej pod kątem 45 stopni;
hikiwake – napinanie łuku. Rozdzielone na dwie fazy, pierwsza nazywana jest daisan. W jej trakcie lewa ręka wypycha łuk, natomiast prawa zgina się w łokciu. Druga faza to właściwe napinanie łuku, powinny przy tym pracować głównie mięśnie pleców, a nie ręce i dłonie;
kai – pełny naciąg. Pozornie kai może wyglądać wyłącznie jak celowanie. Kluczowe jest zgranie dwóch warunków: tsumeai – właściwego ułożenia punktów ciała i nobiai – właściwej ekspansji ciała
hanare – strzał. Powinien nastąpić samoczynnie, na skutek ześlizgnięcia się cięciwy z rowka rękawicy, wynikającego z pracy mięśni w kai, nie wskutek podjęcia decyzji o zwolnieniu cięciwy. Jeżeli wykonano prawidłowe tenouchi, przy hanare następuje yugaeri – obrót łuku w taki sposób, że cięciwa lekko uderzy zewnętrzną stronę przedramienia lewej ręki
zanshin – ciągłość. Proces strzelania nie kończy się w chwili wypuszczenia strzały, łucznik pozostaje w stanie czujności, ciało jest silne, ale nie napięte. Strzelanie kończy ruch yudaoshi, opuszczenie łuku.
Kyudo, czyli droga łuku, to japońska sztuka walki łucznictwa, praktykowana przez tysiące ludzi na całym świecie. Ma swoje początki w czasach prehistorycznych, kiedy łuk i strzały zostały opracowane do polowań.
Od 1606 roku świątynia Sanjūsangen-dō w Kioto, była miejscem rozgrywania turniejów łuczniczych tōshiya. Łucznicy strzelali z pozycji siedzącej na zewnętrznym korytarzu świątyni na dystans około 120 metrów, ale utrudnieniem były belki sufitowe świątyni, które nie pozwalały strzelać zbyt wysoko. Odbywały się cztery główne typy zawodów
Hyaku-i (jap. 百射 ひゃくい; sto strzałów) – wystrzeliwano 100 strzał[8].
Sen-i (jap. 千射 せんい; tysiąc strzałów) – wystrzeliwano 1000 strzał[8].
Hiyakazu (jap. 日矢数 ひやかず; dzienna liczba strzał) – łucznicy strzelali przez 12 godzin, w tej konkurencji brali udział młodzi chłopcy
Ōyakazu (jap. 大矢数 おおやかず; duża liczba strzał) – chronologicznie pierwsza z konkurencji, pozostałe trzy pojawiły się z czasem. Łucznicy strzelali przez 24 godziny. W ciągu 255 lat, od 1606 roku do 1861 roku, tę konkurencję rozegrano 823 razy, w tym niektórzy łucznicy podchodzili do niej wielokrotnie. Pierwszym, który podjął się wyzwania, był Asaoka Heibi, który trafił 51 razy. Od 1623 roku, kiedy strzelał Yoshida Ōkura, notuje się również liczbę wystrzelonych strzał – Ōkura uzyskał 1333 trafienia na 2087 strzały. Dwa najlepsze wyniki to: Hoshino Kanzaemon w 1669 roku, z rezultatem 8 000 trafień na 10 542 strzały, oraz Wasa Daihachirō w 1686 roku z wynikiem 8 133 trafień na 13 053 strzały
Ze względu na popularność turnieju, w Edo oraz innych miejscach ustawiono kopię gmachu Sanjūsangen-dō.
Współcześnie, w drugą niedzielę stycznia każdego roku, przy świątyni, rozgrywany jest turniej Ōmato, związany z osiągnięciem dojrzałości. Biorą w nim udział osoby kończące 20 lat. Łucznicy strzelają na dystans 60-metrów. Szczególną popularnością cieszą się zawody kobiet, które na tę okazję ubierają się w barwne kimona.
Istnieje noworoczny zwyczaj kupowania strzał w Świątyniach, by wspomogły realizację zamierzonego celu w nadchodzącym roku. 31 grudnia są spalane na stosie przed Świątyniami. Moja strzała nie podzieliła ich losu i jest widocznym wspomnieniem.
Wspomnę jeszcze, o Laido, czyli drodze miecza, to forma sztuki walki rozwinięta jako metoda defensywna w celu przeciwdziałania atakom z zaskoczenia i najazdom wroga w XV-XVI wieku w Japonii. Celem Laido było zabicie i przeciwstawienie się napastnikowi jednym uderzeniem miecza.
A tak mniej poważnie , warto obejrzeć film „Kill Bill”, gdzie obie praktyki przedstawione są w mrożący krew w żyłach sposób – szczegółowo. Oby to jedynie był tylko film.