Pierwowzory delikatnych dzieł sztuki Kokeshi, pochodzą z regionu Tohoku w północnej części Japonii.
Kokeshi, powstałe w XIX wieku, mają prosty, cylindryczny kształt, często bez rąk, czy nóg, z zaokrągloną główką. Każda z laleczek jest ręcznie malowana, a motywami są lokalne tradycje, zwyczaje oraz natura.
Wielu artystów zajmujących się tworzeniem kokeshi, przechodzi przez długotrwałe i wymagające szkolenia, aby opanować tę unikalną sztukę. Ręczne rzeźbienie drewna, oraz malowanie detali, sprawiają, że każda laleczka jest wyjątkowa i niepowtarzalna.
Kokeshi są cenione zarówno jako przedmioty kolekcjonerskie, jak i symbole szczęścia. W Japonii są one popularnymi prezentami. Wierzono również, że kokeshi pełnią funkcję talizmanów i odstraszają złe duchy.
Ciekawostką jest fakt, że kokeshi były pierwotnie stworzone jako zabawki dla dzieci. Jednak ich popularność wzrosła na tyle, że zyskały miano sztuki ludowej, a ich wartość artystyczna została dostrzeżona przez kolekcjonerów na całym świecie.
Po latach nasycenia się rynku lalkami Kokeshi, wielu rzemieślników zrezygnowało z ich produkcji i wróciło do wytwarzania drewnianych misek i czarek. Dopiero po zakończeniu II Wojny Światowej, zaobserwowano wzrost zainteresowania tą zabawką. Obok tradycyjnych Kokeshi, zaczęto tworzyć artystyczne figurki, o odmienionym kształcie i w nowych wzorach.W ostatnich latach, japońskie drewniane lalki ponownie cieszą się popularnością zarówno w Japonii, jak i na świecie. Powstaje wiele wzorów współczesnych Kokeshi inspirowanych znanymi postaciami z bajek, komiksów itp.
Dawne lalki Kokeshi, to drewniane stojące proste figurki. Walcowaty tułów bez kończyn i duża głowa. Początkowo tułów wykonywano tak, aby dzieci mogły trzymać lalkę w dłoni. Był tak cienki, że Kokeshi nie można było nawet postawić, przewracała się. Głowa, nieproporcjonalnie duża, przypominała makówkę, stąd prawdopodobnie pochodzi nazwa lalki (keshi to po japońsku mak). Choć lalka nazywała się inaczej w każdym regionie, to w 1940 ustalono jej oficjalną wersję jako Kokeshi. Niektórzy artyści wykonywali lalkę z jednego kawałka drewna (zazwyczaj dereniu lub klonu), inni łączyli głowę z tułowiem. Jedni artyści sklejali dwie części na sztywno bolcem, inni opanowali trudną technikę wciskania na gorąco głowy z wypukłym elementem do wyżłobionego otworu w tułowiu. Otwór ten i bolec musiały być precyzyjnie wykonane. Chodziło bowiem o to, aby głowę lalki można było nie tylko zamocować, ale także potem nią kręcić. Oczywiste, że w dawnych czasach taki nowatorski element sprawiał, iż zabawka z ruchomą częścią była bardzo atrakcyjna.
Lalki malowane czerwoną farbą, miały chronić dziecko przed chorobami i nieszczęściem. Stąd wiele lalek było albo w kolorze czerwonym, albo miało malowane na ten kolor elementy ubrania i ozdoby włosów. Lalki stawiano w widocznym miejscu w domu, często w tokonoma, czyli specjalnej wnęce, która służyła do eksponowania pięknych dzieł sztuki, ceramiki czy kaligrafii.
Naturalnym było, że lalki używane wiele lat, ulegały procesowi niszczenia. Ponieważ wykonywane były z drewna i barwione naturalnie ( niewielu kolorów używano do ich malowania), brudziły się, a zdobienia bladły, lub całkowicie zanikały. Najdłużej zazwyczaj pozostawały zdobienia koloru czarnego i czerwonego. Okazuje się, że słońce, woda i wilgoć w powietrzu, nie służyły lalkom Kokeshi. Pot z mokrej dłoni, mógł rozmazać misternie wykonany malunek. Niektóre lalki pokrywano cienką warstwą lakieru, dzięki czemu ich życie znacznie się wydłużało.
Każdy artysta wypracowuje swoją technikę malowania elementów twarzy, dlatego lalki mają różne miny. To dodatkowo sprawia, że Kokeshi nigdy się nie znudzą. Wydaje się, że każda „mówi” co innego. Czasem wybierano lalkę, kierując się podobieństwem twarzy czy uśmiechu dziecka.
Można wyróżnić dwanaście głównych rodzajów lalek Kokeshi, bo tyle było rejonów w Tōhoku, gdzie tworzono lalki. Kokeshi różnią się przede wszystkim kształtem. Głowy lalek bywają regularnie okrągłe, podłużne, zwężające się u dołu, czy przekrzywione. Czasem w głowie drąży się dość duży otwór i wsypuje ziarenka czerwonej fasoli. Po zamknięciu otworu, łączy się głowę z tułowiem. Lalka staje się grzechotką. Tułów może być równy jak walec, z wcięciami, zwężający się, bądź rozszerzony. Różnice widać także w zdobieniu. Lalki mogą być żłobione przy użyciu tokarki w poprzeczne paski, lub ozdabiane ręcznie. Artyści malują pędzlem motywy roślinne, elementy kimona itp. Choć zdobienia nie wyglądają na skomplikowane, to w rzeczywistości wymagają ogromnego kunsztu. Artyści bowiem, malują lalki szybkimi i lekkimi maźnięciami, trudnymi do podrobienia. Znawcy Kokeshi są w stanie rozpoznać po kształcie figurki i namalowanych szczegółach, kto jest autorem lalki, lub z którego regionu ona pochodzi.
Ośrodki wytwarzające Kokeshi znajdują się w Tsugaru, Kijiyama, Nanbu, Hijiori, Zaō, Yamagata, Naruko, Sakunami, Tōgatta i Tsuchiyu. Każda szkoła ma swój własny styl, unikatowe zdobnictwo i kolorystykę, łatwe do rozpoznania dla znawców tematu.
Z powyższych kilkunastu regionów, słynnych z produkcji lalek Kokeshi, trzy odegrały szczególnie ważną rolę. Naruko, Togatta i Tsuchiyu działały najbardziej prężnie, dały początek nowym stylom i rozeszły się na całą Japonię. Po II Wojnie Światowej, gdy Japonia otworzyła się szeroko na świat, lalkarze musieli konkurować z importowanymi, nowoczesnymi zabawkami. Kokeshi zmieniały powoli swój kształt i kolorystykę. Z prostych drewnianych form przeobraziły się w niezliczoną liczbę wzorów. Artyści prześcigali się w pomysłach i technikach. Lalki nowej generacji zaczęto nazywać Sōsaku Kokeshi 創作こけし – „artystycznymi Kokeshi”. Bardzo znanym ośrodkiem nowoczesnych lalek jest Prefektura Gunma, jednak produkuje się je także na terenie całej Japonii. Lalki z kolorowymi czapkami, pochodzą z Aomori, rejonu słynnego z uprawy jabłek.
W ostatnich dziesięciu latach, ponownie wzrosło zainteresowanie lalkami Kokeshi. Dotyczy głównie kolekcjonerów. Modne stało się także nowe określenie – „kokejo” こけ女. Tak nazywa się młode kobiety, które pasjonują się tymi lalkami. Lalka Kokeshi jest niemal obowiązkową pamiątką. przywożoną z wycieczki do Kraju Kwitnącej Wiśni. Można Kokeshi kupić właściwie wszędzie, nawet na lotnisku, tuż przed wylotem z Japonii.
Każdego roku w Japonii, organizuje się krajowe konkursy, pokazy i festiwale lalek Kokeshi. Twórcy lalek mają wtedy okazję zaprezentować swoje dzieła i nowe wzory. Niektóre takie wydarzenia są pod patronatem rządowym. Przedstawiciele poszczególnych ministerstw przyznają nagrody, wybranym w konkursach lalkom. Artyści i wyróżnione lalki, dostają też specjalną nagrodę od premiera Japonii. Chcąc sprostać zapotrzebowaniom chłonnego rynku, współcześni artyści prześcigają się w pomysłach na nowe wzory.
Lalki Kokeshi można dzisiaj spotkać naprawdę wszędzie. Stoją w drzwiach instytucji, zdobią ściany sklepów i restauracji. Artyści tworzą Kokeshi-latarki, podstawki do jajek, stojące piórniki, czy stemple. Pomysłów zapewne nigdy im nie zabraknie. Ciekawym przykładem, może być oryginalna forma upamiętnienia narodzin dziecka, czyli Kokeshi wykonane na zamówienie. Z tyłu na tułowiu, kaligrafuje się : imię, datę narodzin i wymiary nowonarodzonego dziecka. Taka lalka zostaje z właścicielem i rodziną na całe życie.