W Japonii w epoce Edo (1603–1868) najbardziej rozpowszechnioną
formą sztuki był drzeworyt, a szczególnie obrazy o tematyce tak zwanego „prze-
pływającego, ulotnego świata”– ukiyo-e. Artyści chętnie ilustrowali codzienne życie ludzi, pejzaże czy kwiaty. Wśród podejmowanych tematów pojawiły się też obrazy o tematyce erotycznej i pornograficznej – shunga.
Nazwa shunga pochodzi od chińskiego terminu chungong hua (春宮画, „obrazy wiosennego pałacu”). Słowo „wiosna” stanowi eufemistyczne określenie czynności seksualnych, a shungę można rozumieć jako japońską sztukę erotyczną.
Nasycone erotyzmem obrazy charakteryzowała autentyczność seksualności i duża ilość nawiązań symbolicznych.
„W japońskiej sztuce erotycznej znalazły wyraz wszystkie rodzaje seksualnych kontaktów i przeżyć: czułe miłosne uściski, dzikie namiętności,
dewiacje kobiet i mężczyzn, sny i fantazje erotyczne. Lecz wszystko to,
mistrzowie pędzla, piórka i rylca przedstawiali z naiwną szczerością
i naturalnością, prostotą i spontanicznością, tak odmienną od europejskich
uprzedzeń, ograniczeń i obłudy”. W kulturze europejskiej seksualność
raczej tłumiono, a sprawy miłości zmysłowej skrywał platoński Eros– „miłość platoniczna jest drogą ducha, która poprzez piękno prowadzi do absolutu” .
Japończycy natomiast nie walczyli ze swą fizycznością, ani nie zaprzeczali
zmysłowej naturze . Doceniali sferę cielesności, która była dla
nich czymś oczywistym i przez to stawała się źródłem radości
i przyjemności, a nie „więzieniem duszy”. Erotyczne obrazy okresu Edo
są tego udokumentowaniem. Uchwyciły one ducha aktu seksualnego,
który w oczach Japończyków był „po prostu radosnym zjednoczeniem
płci, naturalną funkcją, która reprezentowała największą przyjemność życia”.
Drzeworyty erotyczne, przedstawiające intymne sceny miłosne
służyły nie tylko jako forma rozrywki czy wyraz sztuki, ale także jako środek edukacji seksualnej. Przekazywały wiedzę na temat intymności i relacji międzyludzkich, a także były sposobem na wyrażenie emocji i pragnień.
Drzeworyty przedstawiają różnorodne sceny miłosne, od delikatnych gestów po bardziej ekspresywne akty seksualne. Ich tematyka obejmuje zarówno sceny heteroseksualne, jak i homoseksualne, co świadczy o otwartości i tolerancji japońskiego społeczeństwa wobec różnorodności seksualnej.
Oprócz drzeworytów o tej tematyce istnieją także kakemono (掛け物) – obrazy malowane na papierze lub jedwabiu w pionowo rozwijanym zwoju.
Dla Japończyków erotyzm i seks nie był kojarzony z grzechem. „Ani Japończycy ani
Chińczycy nie uznawali za tabu tego co ludzie Zachodu, zatem zawsze
postrzegali sztukę erotyczną jako część życia i nigdy nie czynili
tajemnicy ze sztuki uprawiania miłości„. Japońska bliskość z przyrodą,
wynikająca z czynników historyczno-geograficznych (70% to góry i lasy) przekłada się na
afirmację życia i natury. Nagość i seksualność nie są tu
źródłem wstydu. Kultura Japonii daleka jest od purytanizmu, który
uznaje kontakty seksualne za źródło zła, uczucie rozkoszy i przyjemności
za wręcz szkodliwe dla zdrowia a akceptuje jedynie stosunki małżeńskie
prowadzące do zapłodnienia. Japoński stosunek do ciała i seksualności jest pozbawiony
uprzedzeń: „Nagość, seksualność są dobrem, jednym z największych, w
życiu ludzi. Złem jest ich wypieranie, tłumienie, represjonowanie,
sztuczna wstydliwość, poczucie winy i paraliżującego zażenowania”.
Przy analizie i interpretacji shunga należy również zwrócić uwagę na
rozróżnienie między erotyką, a pornografią. Według najpowszechniejszej,
słownikowej definicji, erotyka to „sprawy miłości zmysłowej, tematyka
miłosna”, zaś erotyzm – „poszukiwanie wrażeń o silnym podłożu zmysłowym, seksualnym;
wybujała pobudliwość płciowa”. Natomiast pornografia definiowana jest najczęściej jako środek
(filmy, zdjęcia, rysunki itp. o treści erotycznej), obliczony na wywołanie podniecenia seksualnego.
W odróżnieniu od pornografii dzieła erotyczne mają przedstawiać
seksualność człowieka bez eksponowania szczegółów aktu
seksualnego. Granice bywają tu bardzo płynne i nie
zawsze wyraźne. W twórczości niektórych artystów następuje często
świadoma akcja zacierania tych granic. Jeśli chodzi o „wiosenne obrazy”,
to niektóre tego typu ilustracje posiadają wysoką wartość artystyczną,
przeznaczone były bowiem dla bogatych kupców
i samurajów, inne – można zakwalifikować jako pospolitą pornografię.
Pomimo podejmowania treści erotycznych, (przez co często uznaje się
je niesłusznie za bezwartościową artystycznie pornografię) – drzeworyty
japońskie wyróżniała kompozycja, niezwykła wirtuozeria rzemiosła i bar-
wa. Związek koloru i zmysłowości jest w Japonii szczególny. Słowo irogo-
nomi (色好み) odnoszące się do zmysłowości i miłości zmysłowej znaczy
dosłownie po jap. suki (好き)- lubienie, umiłowanie, miłość a iro
(色, kolor), wygląd, zmysłowość, miłość. ” Kolor« […] niesie nieuchronny zwią-
zek z seksem lub seksualnością w sposób znacznie bardziej specyficzny niż
nasze odniesienie do »nabierania koloru (przez policzki ) « lub
»rumienienia się« dziewczyny. […]. A kiedy kobieta »nabiera koloru« […]
japoński czytelnik rozumie, że kobieta staje się coraz bardziej pożądana
przez mężczyznę, który na nią patrzy”. „Powyższą łączność koloru ze
zmysłowością oddaje słowo iroke (色気), którego pierwsze znaczenie to
kolorystyka, odcień (koloru), natomiast następne, to zainteresowanie płcią
przeciwną, seksapil, zmysłowość, uwodzicielskość, namiętność, pożąda-
nie. Inne słowo oparte na znaku kanji pierwotnie odnoszącym się do koloru,
a mające znaczenie nawiązujące do erotyki jest iroppoi (色っぽい,
seksowny, zmysłowy, erotyczny, lubieżny).
Jako że japońska kultura to kultura zmysłowości, zrozumiałe jest,
że kolor – jako szczególnie oddziałujący
na zmysł wzroku – ma dla niej duże znaczenie. Prawdopodobnie dlatego
większość drzeworytów to nishiki-e (錦絵, dosł. „obrazy brokatowe,
w pięknej szacie”, wielokolorowe drzeworyty). Technika barwnego drze-
worytu zwiększa poziom ekspresywności dzieła oraz podkreśla motywy
falliczne”.
Związek koloru i zmysłowości jest w Japonii szczególny.
W prawie wszystkich shunga postaci są całkowicie ubrane. Wynika to
stąd, że nagość nie była łączona z erotyzmem w czasie panowania Toku-
gawów – ludzie byli przyzwyczajeni do widywania płci przeciwnej w pu-
blicznych łaźniach – przez co nagość sama w sobie nie była źródłem pod-
niecenia. „Kochankowie ukazani w shunga odziani są w
zmysłowe, luźne kimona, które mają zwiększyć pożądanie”.
Przedstawianie postaci ubranych służyło również celom artystycznym:, zawierało często
symboliczne znaczenie oraz przyciągało uwagę do części ciała, które były
odkryte. W twórczości shunga pary
pokazywane były w nierealistycznych pozycjach ze znacznie powiększonymi
narządami płciowym ,w innych organy były ukryte. Przeważnie shunga
wydawane były w formie małych książeczek, drukowane na małych kawałkach papieru
i stanowiły erotyczne przewodniki dla młodych kobiet i mężczyzn pochodzących z burżuazji,
z których poznawali oni sposoby prowadzenia gry wstępnej, różnorodne pozycje seksualne,
zasady higieny intymnej czy służyły wywołaniu u oglądających podniecenia seksualnego.
Widoczne jest zatem, że mieszkańcy Japonii nie bali się przyznać do zainteresowania seksualnością.
Z biegiem czasu te pierwotne instynkty uległy wysubtelnieniu i przybrały formy
bardziej wyrafinowane.
Erotyka przeniknęła wszystkie rejony sztuki, od literatury przez malarstwo po teatr.
Finezyjna, zmysłowa wrażliwość z okresu Heian była właściwa dworom .
Jednak wśród ówczesnego społeczeństwa – mieszczaństwa shunga odczytywane było jako pornografia wzbudzająca żądzę.
Pomimo obostrzeń i zakazów dotyczących tego
rodzaju publikacji nakładanych przez władze , popularność Shunga nie słabła.
Można zaryzykować stwierdzenie, że żadna kultura tamtego czasu nie była tak
przepełniona erotyzmem jak właśnie japońska.
W drzeworytach shunga ważna jest również duża ilość nawiązań symbolicznych.
Yamato nadeshiko (大和撫子, dosł. „japońskigoździk”) to uosobienie doskonałej kobiety.
Użycie kwiatu śliwy może odnosić się do – dziewictwa.
Chusteczka wetknięta za szarfę kimona kurtyzany oznacza gotowość do – aktu miłosnego
Owoce śliwy – reprezentują starszych mężczyzn,
A azalie – to symbol miłości homoseksualnej
Bogatą tradycję erotycznego znaczenia ma także – poduszka.
Są też shunga nie przedstawiające treści erotycznych explicite.
Ukazują półnagie kobiety zajęte codziennymi czynnościami, jak kąpiel,
mycie włosów lub nakładanie makijażu. Często powiew wiatru, przypadkowo
podrywa suknię kobiety odsłaniając jej nogi, uda lub piersi.
Sztuka japońska przedstawia bogactwo i wielowymiarowość tamtej kultury erotycznej –
pokazuje, że erotyzm to dla Japończyka coś więcej niż sam akt miłosny.
Różnorodność artystycznych przedstawień tego tematu uwidacznia japońską
wrażliwość estetyczną, jak również wpływ buddyzmu i shintō na japońskie postrzeganie seksualności .
Artyści shunga wiedzieli, jaką optykę zastosować
i jakich technik użyć, by stworzyć grę spojrzeń pomiędzy przedstawianymi
kochankami a widzem, a nagość nie była przypadkowa.
W pracach artystów okresu Tokugawów widoczne są odniesienia do japońskiej
mitologii, czego przykładem jest obraz znany po tytułem „Sen żony rybaka” lub
„Poławiaczka awabi i ośmiornica„ autorstwa Katsushiki Hokusai’a.
Stanowi połączenie religii animizmu ze swobodnym podejściem do seksualności .
W większości przypadków granica między erotyką a pornografią jest płynna lub zatarta:
„Choć w większości shunga nie ma dużo nagości, to dokładne odmalowywanie w nich części
genitalnych okazuje się w tej ocenie szczególnie problematyczne”.
Czasami mistrzowska wręcz precyzja w oddaniu najmniejszych szczegółów znacznie
powiększonych części intymnych, a także sytuowanie ich w centrum
kompozycji nie musi jednak oznaczać, że dana rycina należy do bezwartościowej pornografii.
Przykładem może być obraz sławnego francuskiego malarza Gustava Courbeta z 1866 roku
„Pochodzenie świata„ przedstawiający okolicę genitalną oraz brzuch nagiej, leżącej kobiety.
Jednak nikt nie posądza obecnie obrazu o pornograficzność.
Dziś shunga pomimo kontrowersji, jakie mogą wzbudzać, cenione są za swoją wartość historyczną i artystyczną, a ich piękno i subtelność nadal zachwycają i inspirują kolejne pokolenia artystów.
Drzeworyty shunga można podziwiać w wielu muzeach sztuki japońskiej na całym świecie.
Jednym z miejsc gdzie można je zobaczyć jest Muzeum Sztuki Japońskiej Yamatane w Tokio.
Innym miejscem gdzie można zagłębić się w świat drzeworytów shunga jest
Muzeum Sztuki Azjatyckiej w Paryżu.
Tam znajduje się imponująca kolekcja drzeworytów shunga.